هەڤاڵ زانا

ناوچەی لەیلاخ بە ناوەندێتیی دێولان، بەشێکی گرنگی ئەو خاکەیە کە بە کوێستانە ساردەكانیەوە، لە شەڕێکی پڕ لە کۆسپ و دژواردا لە بەرامبەر داگیرکەراندا ڕیز بووە. ئەم ناوچەیە میراتێکە لە خەباتی سەنجەر خان لە دژ بە سوپای ڕووسیای قەیسەری و یەکەمین قەڵا بوو کە ڕەزا خانی شەشلوولەی (کە دواتر بە ناوی ڕەزا خان پەهلەوی گەیشتە دەسەڵات) بە زەویدا دا. بەبێ یادکردنەوەی ئەم مێژووە پڕ لە تێکۆشانە، ناتوانرێت باسی خاکێک بکرێت کە ڕەسەنایەتیی کولتووری و زمانیی خۆی پاراستووە. گەشەکردن و چەکەرەکردنی هەستی نیشتمانپەروەری لەم ناوچەیەدا ڕەسنایەتییەکی تایبەتی خۆی هەیە، کە دەبێت تەنیا لە کەسایەتیی ئەو تێکۆشەرانەدا بێتە بەرچاو کە پەیوەست بوون بە بزووتنەوەی ئازادیی کوردستانەوە.

هەڤاڵمان زانا ئادار کە بنەچەی بۆ ناوچەی لەیلاخ دەگەڕێتەوە، دوای ئەوەی بنەماڵەکەی لە شاری سنە نیشتەجێ دەبن، لە خێزانێکی پابەند بە بنەماکانی نیشتمانپەروەری و بەرگریدا چاوی بە دنیا هەڵهێنا و لە شاری سنەدا گەورە بوو. سنە شارێکە کە وەک قەڵایەک ڕەسنایەتیی خۆی پاراستووە و بووە بە هێمایەک بۆ ناسنامە و کولتووری دێرینی کۆمەڵگەی کوردستان. ئەم شارە بۆ هەڤاڵ زانا بوو بەو شوێنەی کە تێیدا پێبگات. شارێک کە پێکەوەژیانی لەگەڵ نەتەوەکانی تردا پاراست، بە جۆرێک کە هێشتا چیرۆکەکانی گەڕەکی جوولەکەکانی سنە بەشێکن لە یادەوەرییە شیرینەکانی ئەم شارە. بازاڕ و کۆشکەکانی سەردەمی دەسەڵاتی ئەردەڵان گوزارشت لە مێژووی شکۆمەندیی گەلێک دەکەن کە لەسەر نەخش و نیگاری ئەم شارە دەدرەوشێتەوە. سنە بەڕاستی دەبێت بە شاری شانازیی گەلێک دابنرێت، چ بە بەرگرییەکەی و چ بەو بەشدارییە چالاکەی لە بواری پاراستنی هونەر، ئەدەب و مۆسیقادا لە خۆی نیشانی داوە. دەکرێت بە ڕوونی بوترێت کە هێرشی دڕندانەی دوژمن و سیاسەتی تواندنەوەی کولتووری (ئاسیمیلاسیۆن) کە لە دژی ئەم شارە و خەڵکەکەی پەیڕەو کراوە، بۆ دەوڵەمەندیی کولتووریی ئەم شارە دەگەڕێتەوە. شارێک کە بە تەنیا لە بەرامبەر ئەم هەموو هێرشانەدا ڕاوەستا و نەک هەر خۆی بەدەستەوە نەدا، بەڵکوو ئەوەی دەبینرێت کاریگەریی هونەر و مۆسیقایەتی کە لەسەر ناوەندیش جێی هێشتووە؛ شارێک لە مۆسیقا، پەیکەرسازی و شانۆ.

هەڤاڵ زانا تا قۆناغی ئامادەیی خوێندی، لەم قۆناغەدا بوو کە سیاسەتەکانی دەوڵەتی بۆ لەناوبردنی کۆمەڵگەی کوردستان لە نزیکەوە هەست پێکرد و بەرەنگاری بووەوە. ئەو شارەزایی لە سێ زماندا هەبوو و دەیتوانی بەو توانایەی کە هەیبوو، پردی پەیوەندی لە نێوان نەتەوە جیاوازەکاندا دروست بکات و یارمەتی کولتووری پێکەوەژیانی هاوبەش بدات. هەڤاڵمان لە بەرامبەر سیاسەتەکانی گۆشەگیری و سەرکوتکردندا کە بەسەر گەلی کورد و ڕێبەرەکەماندا دەسەپێندرا، پرسیارگەلێکی قووڵی لە لای دروست بوو و بە بیرکردنەوە لەم دژایەتییانە، بەدواداچوونەکانی خۆی بەرفراوانتر کرد. هەڤاڵ زانا تێگەیشت کە سیاسەتەکانی ڕژێم بۆ ناچارکردنی ئەو بە ئینکارکردنی ناسنامەکەی، نامۆبوونە لە خۆیی؛ لەبەر ئەوە، پاراستنی بەها ڕەسەنەکانی خۆی زیاتر لە جاران وەک ئەرکێکی شۆڕشگێڕانە گرتە ئەستۆ.

هەڤاڵ زانا شاهیدی کاردانەوەی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو لە بەرامبەر دەستبەسەرکردنی ڕێبەرەکەمان لە ڕەوتی پیلانگێڕییەکی نێونەتەوەییدا، و لەم قۆناغەدا بەدوای ڕێگای خەباتدا گەڕا. ئەو تووڕەییەکی قووڵ و بەرگرییەی کە گەلەکەمان لە بەرامبەر پیلانگێڕیی دژ بە ڕێبەرایەتی نیشانیان دا، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر دانا. ئەو دەیزانی کە باشترین وەڵام بۆ ئەو دۆخەی کە لە بەرامبەر هەوڵەکانی سڕینەوە و لەناوبردنی ناوخۆیی و دەرەکیدا هاتبووە ئاراوە، پەیوەستبوونە بە ڕیزەکانی گەریلاوە، بۆیە بڕیاریدا بچێتە ڕیزی گەریلاکانەوە. لەسەر ئەم بنەمایە، لە ساڵی ٢٠٠٣دا لە زێدی خۆیەوە ڕووی لە ڕیزەکانی گەریلا کرد و پەیوەست بوو بە تێكۆشان و خەباتەوە.

هەڤاڵ زانا دوای پەیوەستبوونی بە ڕیزەکانی گەریلاوە، یەکەمین خولەکانی پەروەردەی خۆی لە ناوچەی قەندیل تێپەڕاند و بە خێرایی لەگەڵ ژیانی شاخ و ژیانی گەریلایەتیدا ڕاهات. لە ماوەی خولی پەروەردەدا، دەرفەتی بۆ ڕەخسا پارتەکەمان باشتر بناسێت و لێی تێبگات، و هەوڵی دەدا فەلسەفەی ئاپۆیی و بنەماکانی ئازادی لە ژیانی خۆیدا ڕەنگ پێبداتەوە. حەز و پەرۆشیی ئەو بۆ وانە لەشكەرییەكان یارمەتیدەر بوو لە پێشکەوتنی خێرایدا و بۆ بەدەستهێنانی هەر توانایەک کە خەبات پێویستی پێی بوو، هەوڵی دا. هەڤاڵ زانا بێ هیچ دژوارییەک لەگەڵ شێوازی ژیانی ڕێکخراوەییدا ڕاهات و ژیانی بەکۆمەڵی گەریلا و کولتووری هەڤاڵێتی لە ناخی خۆیدا جێگیر کرد.

دوای کۆتاییهاتنی سەرکەوتووانەی پەروەردەکەی، هەڤاڵمان چوو بۆ ناوچەی زاپ و بە بینینی چیا سەربەرزەکانی زاگرۆس، ڕووبارەکان و دۆڵە چڕەکانی سەرسام بوو. ئەو چەندین جار لە چیرۆکەکاندا بیستبووی کە ئەم چیا سەرکەش و نەبەزانە تەنیا باوەشی خۆیان بۆ گەریلا دەکەنەوە و بۆ داگیرکەران دەبنە گۆڕستان؛ لەبەر ئەوە، کولتووری بەرگریی ئەم خاکەی بە هەموو بوونی خۆیەوە هەست پێکرد. هەڤاڵمان سەرەڕای بارودۆخی دژواری زاگرۆس، خەباتەکەی بە بڕیارێکی پتەوەوە درێژە پێدا و ئەو هێزەی کە شاخ بە گەریلا دەیبەخشێت، هەمیشە لە کەسایەتیی خۆیدا ڕەنگ پێدەدایەوە.

هەڤاڵ زانا کە ڕۆژ بە ڕۆژ ورە و تین و تاوی خەباتی خۆی زیاتر دەکرد و بە دەستکەوتە هەبووەکان ڕازی نەدەبوو، لە کاتی هەڵمەتی یەکی حوزەیراندا (کە وەک قۆناغی دووەمی پازدەی تەباخ ناوزەد دەکرێت) دەیویست خۆی لە ڕووی سەربازییەوە ئامادە بکات. چالاکیی گەریلاکان لە هەموو شوێنێک وای لێکرد کە بە قووڵی لە خۆی بپرسێتەوە. لەسەر ئەم بنەمایە، خەباتی خۆی بۆ ئامادەبوون لە پێناو تاکتیکەکانی گەریلای نوێدا چڕ کردەوە و بۆ بەرزکردنەوەی توانای سەربازیی خۆی هەوڵی دا. ئەو لە زاگرۆسدا وەک گەریلا تێدەکۆشا و لە هەر چرکەیەک بە باشی سوودی وەردەگرت؛ کەسایەتییەکی ئارام، ڕاستگۆ، سادە، لەسەرخۆ و بەدیسپلین (ڕێکوپێک) هەبوو کە بەم شێوەیەش ڕێزی هەموو هەڤاڵەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا.

هەڤاڵ زانا ئادار لە ٣ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠٦دا، لە ناوچەی زاگرۆس گەیشتە کاروانی شەهیدان. ئەو هەموو شتێکی خۆی بۆ ئازادیی گەلەکەی فیدا کرد و بە بڕیارێکی پتەو بۆ هەنگاونان لەو ڕێگەیەی کە شەهیدان کردبوویانەوە، توانی ڕێڕەوی ئازادیخوازیی خۆی بگەیەنێتە لووتکە. کەسایەتی و خەباتی ئەو هێشتا لە یاد و یادەوەریی هەڤاڵە هاوسەنگەرەکانیدا کە لە کوێستانەکانی کوردستاندا بەرگری دەکەن بە زیندوویی و بەپێوە ماوەتەوە.

بەم بۆنەیەوە، شەهیدبوونی هەڤاڵ زانا لە پێش هەموو شتێکدا لە بنەماڵەی بەڕێزی ئەو، و پاشان لە خەڵکی نیشتمانپەروەری دێولان و سنە، گەلی شۆڕشگێڕی کوردستان و سەرجەم ئازادیخوازان سەرەخۆشی دەکەین.