سەروە مەهاباد
شۆڕشی ئازادی لە ڕۆژهەڵات نەک تەنها گۆڕانکارییەکی سیاسی بوو، بەڵکو شەپۆلێکی مێژوویی بوو کە دەرفەتێکی نوێی لە بەردەم ڕەوەندی کوردی لە دەرەوەی وڵات كردەوە. ئەم ڕەوەندە، کە بە ساڵانە لە ناوچە جیاجیاكانی جیهان بەرپرسیارێتی نیشتمانپەروەری و شۆڕشگێڕی هەڵگرتووە، ئێستا لەبەردەم ئەرکێکی مێژوویی و ستراتیژیدا ڕاوەستاوە: چۆنیەتی بەژداربوون لە بنیادنانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتیک لەسەر خاکەکەی خۆی، پێویستە ئەم ڕۆڵە بە تێڕوانینێکی ڕێکخستنی و ستراتیژیک سەیر بکەین کە لەگەڵ پرۆسەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا هاوئاهەنگ بێت.
ڕەوەندی کوردی لە دەرەوەی وڵات، بەهۆی ئەزموونی ژیانی لە کۆمەڵگە دیموکراتیکەکان و دوورکەوتنەوەیەکی نیسبی لە فشارە ئەمنییەتییە ناوخۆییەکان، توانای ئەوەی هەیە کە ببێتە هێزێکی کاریگەر لە پرۆسەی دیموکراتیزەکردندا. بەڵام ئەم ڕۆڵە پێویستی بە هۆشیارییەکی سیاسی و تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لەسەر ئاڵۆزییەکانی بارودۆخ، بێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی دەستێوەردانی ناڕەوا یان سەپاندنی نموونەی ئامادەکراو.
یەکێک لە پرسە سەرەکییەکان، چۆنیەتی گواستنەوەی دەنگی خەڵکی بێدەنگە. لە مێژووی شۆڕشەکاندا، هەمیشە توێژە بەرینەکان، چینە حاشیەنشینەکان و ژنان، کەمترین دەرفەتیان بۆ دەربڕینی بیروڕا هەبووە. دەرەوەی وڵات دەتوانێت ببێتە پڵاتفۆرمێک بۆ گەیاندنی ئەم دەنگانە بۆ ئاستی نێودەوڵەتی، بەڵام نەک بە نوێنەرایەتیکردنی سەرەوە-خوارەوە، بەڵکو بە دروستکردنی میکانیزمەکانی گوێگرتن و گفتوگۆ. ئەمە واتە دامەزراندنی کەناڵە ڕاگەیاندنییەکان و پڵاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان کە دەنگی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ناوخۆ بگەیەنن بە جیهان، بێ فیلتەری پارتبازی. دەنگی ژنی کوردستانی کە بەدوای مافە یاساییەکانی خۆیدا دەگەڕێت، دەنگی جوتیارێك کە نیگەرانی داهاتووی کشتوکاڵییەتییە، دەنگی گەنجی بێکار کە خەونی دەرفەتێکی عادلانەی هەیە – هەموو ئەمانە پێویستە لە ڕێگەی ڕەوەندی دەرەوەوە بگەنە گوێی دنیا، نەک بە پڕوپاگەندە، بەڵکو بە دۆکیومێنتکردنی سیستماتیك.
لەگەڵ ئەمەشدا، دامەزراندنی دامەزراوە سڤیلەکان دەبێتە یەکێک لە گرنگترین ئەرکەکان. شۆڕش بە سەرکەوتنی خۆی کۆتایی نایەت، بەڵکو سەرەتای پرۆسەیەکی ئاڵۆز و درێژخایەنە بۆ بنیادنانی سیستەمێكی نوێ. دەوڵەت و لایەنە سیاسییەکان بە تەنها ناتوانن ئەم بارە قورسە هەڵبگرن. کۆمەڵگەی مەدەنی دەبێت ئەو بناغەیە بێت کە دیموکراسی لەسەری بنیاد دەنرێت. ڕەوەندی دەرەوەی وڵات، بەهۆی دەستڕاگەیشتنی بە سەرچاوەی دارایی و تەکنیکی و ئەزموونی ڕێکخستنی، دەتوانێت یارمەتی بنیادنانی ئەم دامەزراوانە بدات. بەڵام ئەم یارمەتییە نابێت بە پاترۆناژ یان هێنانە ناوەوەی نموونەی ئامادەکراو بێت، بەڵکو پێویستە بە هاوکاری و هاوبەشی بێت، کە تێیدا پسپۆڕییەت بخرێتە خزمەتی پرۆژەی خودی کۆمەڵگەی ناوخۆ.
بەڵام هەموو ئەم دامەزراوانەش ئەگەر لەسەر زهنیەتێکی نوێ بنیاد نەنرێن، بە ئامانج ناگەن. پەروەردەکردنی نەوەی نوێ لەسەر بنەماکانی دیموکراسی، ئازادیخوازی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ئەرکێکی ستراتیژی و درێژخایەنە. ئەمە نەک تەنها واتای فێرکردنی سیستەمی دەنگدان، بەڵکو واتای شاندنەوەی کولتوورێکی کۆن کە لەسەر پاترۆناژ، باوکسالاری و فەرمانبەرداری نابەرپرس بنیاد نراوە. نەوەی نوێ پێویستە فێری بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، ڕێزگرتن لە جیاوازی و بەرگریی لە مافەکانی مرۆڤ بن. ڕەوەندی دەرەوە دەتوانێت بە دامەزراندنی پڵاتفۆرمی فێرکاری ئۆنلاین، بڵاوکردنەوەی کتێب و بابەتی فێرکاری، و ڕێکخستنی وۆرکشۆپ و کۆرس، هاوکاری ئەم پڕۆسەیە بکات. گرنگە کە ئەم پەروەردەیە نەک تەنها بۆ منداڵان و گەنجان بێت، بەڵکو هەموو تەمەنەکان بگرێتەوە، چونکە گۆڕینی زهنیەت پرۆسەیەکی گشتگیرە.
لەم چوارچێوەیەدا، بەرەوپێشبردنی کولتووری دیموکراتیک بە تەنها کارێکی تیۆری نامێنێتەوە، بەڵکو دەبێتە پراکتیکێکی ڕۆژانە. کولتووری دیموکراتیک واتە نۆرماڵکردنی گفتوگۆ، قەبووڵکردنی جیاوازی، ڕەتکردنەوەی توندوتیژی وەک ڕێگای چارەسەر و بەهێزکردنی هەستی بەرپرسیارێتی تاک و کۆمەڵگە. ڕەوەندی دەرەوە دەتوانێت بە دروستکردنی میدیای بەرهەمهێنەر و هونەری، بە ڕێکخستنی فێستیڤاڵ و بۆنە کولتوورییەکان، بەژداری ئەم پرۆسەیە بێت. کاتێک فیلمێک دەربارەی ژیانی ژنێک کە دژی سنوورە کۆمەڵایەتییەکان دەوەستێتەوە بە فراوانی بڵاوبێتەوە، کاتێک گۆرانییەک دەربارەی ئازادی و یەکسانی لە گۆڕەپانەکان بگوێزرێتەوە، کاتێک ڕۆمانێک باسی گەنجێک بکات کە بەدوای خەونەکانی خۆیدا دەگەڕێت بەدوور لە فشاری تایفە یان لایەن – ئەمانە دەبنە بەشێک لە پرۆسەی شاندنەوەی زهنیەت.
لە ئاستێکی تردا، یەکگرتوویی نیشتمانی دەبێتە یەکێک لە چالێشە گەورەکانی پاش شۆڕش. مێژووی شۆڕشەکان پڕە لە نموونەی دابەشبوونی هێزە سیاسییەکان و کێبڕکێی دەسەڵات.
ڕەوەندی دەرەوە، بەهۆی دوورکەوتنەوەی نیسبی لە ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان، دەتوانێت ڕۆڵێکی میانڕەوانە و یەکگرتووانە بگێڕێت. پشتیوانیکردن لە یەکگرتوویی نیشتمانی واتە پشتیوانی لە پلاتفۆرمە سیاسییەکان کە لەسەر پرۆگرامی دیموکراتیک کاردەکەن، نەک لەسەر هاوپەیمانیەتی تایفەیی یان ئایدۆلۆژی تەسک. ئەمە واتە بەرگریکردن لە دەستوورێک کە مافی هەموو لایەک بپارێزێت، پشتیوانی لە پرۆسەی گفتوگۆی نیشتمانی و هاندانی هێزەکان بۆ داڕشتنی بەرنامەی هاوبەش کە بەرژەوەندی گشتی لە بەرژەوەندی تاکەکەسی پێشتر بێت.
بەڵام هەموو ئەم هەوڵانەش پێویستیان بە بنەمایەکی زانستی و دۆکیومێنتکراو هەیە. دەستەبەرکردنی ڕاپۆرت و توێژینەوە سەبارەت بە بارودۆخی مافی مرۆڤ، دۆخی ئابووری، ئاستی پەروەردە و تەندروستی، دەبێتە ئامرازێک بۆ هۆشیارکردنەوەی ڕای گشتیی جیهانی و فشارهێنان لەسەر دەسەڵات بۆ بەجێگەیاندنی چاکسازی. ڕەوەندی دەرەوە، بە هاوکاری لەگەڵ توێژەران و ئەکادیمیسیەنەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، دەتوانێت ڕاپۆرتێکی بەردەوام و شەفاف ئامادە بکات. ئەم ڕاپۆرتانە نابێت تەنها لیستێک بن لە پێشێلکاری و ناکۆکی، بەڵکو دەبێت شیکاریی قووڵ و پێشنیاری پراکتیکی بۆ چارەسەری کێشەکان لەخۆبگرن.
لەگەڵ ئەم هەموو کارە ناوخۆییانەشدا، بەهێزکردنی پەیوەندی نێودەوڵەتی دەبێتە پێداویستییەکی ستراتیژی. شۆڕشی ئازادی لە خاڵێكی ڕووندا و داهاتووی کوردستانیش بە چارەنووسی هەرێمەکەی دەوروبەر و دینامیکی نێودەوڵەتی بەستراوەتەوە. ڕەوەندی دەرەوە دەتوانێت وەک پردێک کاربکات لە نێوان کوردستان و جیهاندا. ئەمە واتە بنیادنانی پەیوەندی لەگەڵ پەرلەمانە دیموکراتیکەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ، سەندیکا جیهانییەکان، لایەنە چەپگەرا و شۆڕشگێڕەکان لە جیهان و هەموو هێزێک کە پشتیوانی لە خەباتی ئازادیخوازانە دەکات. لە ڕێگەی لۆبیکردن، ڕێکخستنی خۆپیشاندان و کەمپین، بەژداریکردن لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی، و هاوکاری لەگەڵ میدیای جیهانی، ڕەوەندی دەرەوە دەتوانێت کێشەکانی نیشتمان بخاتە سەر ئەجێندای نێودەوڵەتی. بەڵام ئەم کارەش پێویستی بە ئاگاداری و هۆشیاریی سیاسی هەیە، چونکە جیهانی نێودەوڵەتی پڕە لە بەرژەوەندی ژێرخانی و یاری دەسەڵات.
لەناو هەموو ئەم خەباتە سیاسی و ستراتیژییانەشدا، پاراستنی یادی شەهیدان و ڕێزگرتن لە خەبات دەبێتە بەرپرسیارێتییەکی مەعنەوی و نەتەوەیی. شۆڕش لەسەر خوێن و قوربانیی دەیان هەزار کەس بنیاد نراوە. ئەم شەهیدانە نەک تەنها ژمارەیەک لە ئاماردان، بەڵکو کەسایەتی، خەون و میراتێکی ناتەواو بوون. پاراستنی یادیان واتە دۆکیومێنتکردنی چیرۆکەکانیان، ناساندنی تێکۆشانیان بە نەوەی نوێ و دڵنیابوون لەوەی قوربانییەکانیان بێهوودە نەچێت. ڕەوەندی دەرەوە دەتوانێت بە دامەزراندنی میوزەی دیجیتاڵی و فیزیکی، بڵاوکردنەوەی کتێب و فیلمی دۆکیومێنتاری و ڕێکخستنی بۆنەکانی بیرەوەریکردنەوە، میراتی ئەم شەهیدانە بپارێزێت. بەڵام گرنگە کە ئەم بیرەوەرییە نەبێتە ئامرازێک بۆ پڕوپاگەندە یان سەربازگەریکردنی کۆمەڵگە. یادکردنەوەی شەهیدان دەبێت ئیلهامبەخش بێت بۆ بەردەوامبوون لە خەباتی دیموکراتیک و ئاشتیخوازانە، نەک بۆ بەرپاکردنەوەی کینە.
ئەم هەموو ئەرکانەی کە ڕەوەندی کوردی لە دەرەوە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، پێویستیان بە ڕێکخستنی کۆلەکتیڤ، ستراتیژی درێژخایەن و خۆپاراستن لە کێشە ناوخۆییە کۆنەکانی بزووتنەوە هەیە. دەرەوەی وڵات نابێت ببێتە مەیدانێکی نوێ بۆ ململانێی پارتبازانە یان ڕکابەری سەر دەسەڵات. پێویستە کە هەموو ڕێکخراو و تاکە چالاکەکانی دیاسپۆرا لەسەر ئەم بنەمایانە ڕێککەون: بەرژەوەندی نیشتمانی لە بەرژەوەندی لایەنی یان کەسی پێشتر دێت، دیموکراسی و مافی مرۆڤ بنەمای هەموو کارێکن و هاوکاری و یەکگرتوویی ستراتیژی هێزمان بەهێزتر دەکات.
بەڵام لەم هەموو گەش بینیەدا، پێویستە بە ڕوونی باس لە چالێشە جیددی و مەترسییەکانیش بکەین. یەکێکیان مەترسیی “دەرەکیبوون” لە ڕاستییەکانی ناوخۆیە. ژیان لە دەرەوەی وڵات بۆ ماوەیەکی درێژ لەوانەیە بەرزایییەک لە تێگەیشتنی ڕاستییەکانی ڕۆژانە دروست بکات. بۆیە ڕەوەندی دەرەوە پێویستە هەمیشە لە پەیوەندییەکی زیندوو و بەردەوامدا بێت لەگەڵ ڕاستییەکانی ناوخۆ، بە گوێگرتنی زیاتر و قسەکردنی کەمتر.
چالێشێکی تریش کێشەی پارچەبوون و دابەشبوونی دیاسپۆرایە. لە شارە گەورەکانی ئەوروپا و ئەمریکادا، ڕێکخراوە کوردییەکان زۆرجار لەسەر هێڵی لایەنی و ئایدۆلۆژی دابەشبوون، هەریەکەیان بەشێوەیەکی سەربەخۆ کاردەکات. ئەم دابەشبوونە توانای کاریگەریی کۆمەڵگای کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە. بۆیە یەکێک لە پێداویستە سەرەتاییەکان، بنیادنانی پڵاتفۆرمێکی یەکگرتووی دیاسپۆرایە کە لەسەر ئەجێندایەکی دیموکراتیک و نیشتمانی هەموو لایەکان تێیدا بەژداربن. ئەمە واتە دەرچوون لە مەنتقی پارتیبازی تەسک و هاتنە ناو مەنتقی بەرژەوەندی نیشتمانی.
هەروەها، مەترسیی تێکەڵبوون لەگەڵ ئەجێندای بیانی یان کەوتنە ژێر کاریگەری سیاسەتی دەوڵەتانی میوانخوازیش، چالێشێکی جیددییە. هەندێک دەوڵەتی ڕۆژئاوایی لەوانەیە هەوڵ بدەن کە دیاسپۆرای کوردی بەکاربهێنن وەک ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی ئەجێندای خۆیان لە هەرێمەكەدا. بۆیە ڕەوەندی کوردی پێویستە بە سەربەخۆیی و ستراتیژێکی ڕوون کاربکات، بەژداریی پەیوەندی نێودەوڵەتی بکات بەڵام لە ژێر مەرجی پاراستنی سەربەخۆیی بڕیاری نیشتمانی.
لەلایەکی دیکەوە، پرسی نەوەی دووەمی دیاسپۆرا – ئەو گەنجانەی لە دەرەوە لەدایکبوون یان گەورەبوون – گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ئەم نەوەیە لە نێوان دوو کولتوور و دوو نیشتمان گیر بووە. زۆربەی کات پەیوەندییەکی سۆزدارانە و سێنتمێنتاڵیان بە نیشتمانەوە هەیە، بەڵام هەستی بێگانەیی و دوورکەوتنەوەشیان لێ هەیە. پێویستە بە ئامانجێکی ستراتیژی ئەم نەوەیە بە پرۆژەی نیشتمانی ببەستنەوە، بە پێدانی ڕۆڵی کاریگەر لەلایان. ئەم نەوەیە بە توانا و لێهاتوویی خۆیان لە زمان و کولتووری دەوڵەتانی میوانخواز، دەتوانن پردی پتەوتر و کاراتری نێوان کوردستان و جیهان بن.
هەروەها، کێشەی دارایی و سەرچاوە ئابوورییەکان گرنگە. زۆربەی ڕێکخراوەکانی دەرەوە لەسەر بنەمای خۆبەخشی کاردەکەن، کە سنوورداریی زۆری هەیە. بۆ ئەوەی بتوانرێت پرۆژەی درێژخایەن و کاریگەر جێبەجێ بکرێت، پێویستە ستراتیژێکی دارایی پابەندتر دامەزرێنرێت.
لە کۆتاییدا، پێویستە ئاماژە بە خاڵێکی زۆر گرنگ بکەین: ڕۆڵی ڕەوەندی دەرەوە نابێت جێگرەوەی ڕۆڵی خەڵکی نیشتمان بێت. سەرەڕای هەموو توانا و دەرفەتەکان، دیاسپۆرا تەنها دەتوانێت پشتیوان و یارمەتیدەر بێت، نەک بڕیاردەر و فەرماندەر. گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لە ناوخۆوە دێت، لە خاکەکەیەوە، لەناو خەڵکەکەیەوە. دیاسپۆرا دەتوانێت دەرفەت دابین بکات، ئامرازەکان بخاتە بەردەست، ئەزموون بگوێزێتەوە، بەڵام نابێت بیەوێت بڕیار بۆ خەڵکی نیشتمان بدات یان ڕێگەیان پێ نیشان بدات بە شێوەی سەرەوە-خوارەوە. پێویستە هەمیشە لە یادمان بێت کە ئەوانەی لە خاکەکەدان، ئەوانەن کە باشترین زانیارییان لەسەر پێداویستی و ئەولەویەتەکان هەیە.
ڕۆڵی ڕەوەندی کوردی لە دەرەوەی وڵات لە دوای شۆڕشی ئازادی، بەم شێوەیە، دەبێتە ڕۆڵێکی پڕ لە بەرپرسیارێتی و هاوکات پڕ لە دەرفەت. دەرفەتی ئەوەی ببینە بەشێک لە پرۆسەی مێژووی بنیادنانی کوردستانێکی دیموکراتیک و ئازاد. بەرپرسیارێتیی ئەوەی کە بە ئاگاداری و بەرپرسیارێتی ئەم ڕۆڵە بگێڕێت، بەدوور لە سەرەخۆیی یان هەڵە ستراتیژییەکانی ڕابردوو. شۆڕش بە سەرکەوتنی خۆی کۆتایی نایەت، بەڵکو سەرەتای پڕۆسەیەکی درێژخایەنە بۆ بنیادنانی کۆمەڵگەیەکی نوێ لەسەر بنەمای دادپەروەری، ئازادی و دیموکراسی.
دیاسپۆرای کوردی ئەم دەرفەتە مێژووییەی هەیە کە دەستی لەم پرۆسەیەدا هەبێت، نەک بە تەماشاکەر یان ڕەخنەگری دوورەپەرێز، بەڵکو بە بەژدارییەکی چالاک و بەرپرسیارانە. بە گواستنەوەی دەنگی بێدەنگان بۆ جیهان، بە بنیادنانی دامەزراوە مەدەنیەكان، بە پەروەردەکردنی نەوەی نوێ، بە بەرەوپێشبردنی کولتووری دیموکراتیک، بە پشتیوانیکردن لە یەکگرتوویی نیشتمانی، بە دەستەبەرکردنی ڕاپۆرت و توێژینەوە، بە بەهێزکردنی پەیوەندی نێودەوڵەتی و بە پاراستنی یادی شەهیدان – دیاسپۆرا دەتوانێت ببێتە هێزێکی ستراتیژی لە پرۆسەی بنیادنانی کوردستانی نوێدا.
بەڵام ئەم هەموو کارانەش پێویستیان بە دڵنیایی و باوەڕێکی قووڵ هەیە بە توانای خەڵکی کورد لە دروستکردنی داهاتوویەکی باشتر. مێژوو فێرمان دەکات کە هیچ شۆڕشێک بە تەنها سەرکەوتوو نابێت ئەگەر نەتوانێت کۆمەڵگە و زهنیەت بگۆڕێت. شۆڕشی ئازادی دەرفەتێکی مێژوویی بوو، بەڵام سەرکەوتنی ئەو شۆڕشە بەستراوەتەوە بە ئەوەی لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی کۆن، چی لە شوێنیدا بنیاد دەنرێت؟. لێرەدایە کە ڕۆڵی دیاسپۆرا دێتە ئاراوە – نەک بە ڕزگارکەر یان قارەمان، بەڵکو بە هاوبەش و هاوکار لە پرۆسەیەکی گشتگیر.
ئەوەی کە ئێمە ئەمڕۆ بیکەین یان نەیکەین، دیاری دەکات کە نەوەی داهاتوو چ کوردستانێک بە میرات وەردەگرێت. دەتوانین کوردستانێکیان بدەینێ کە تێیدا دیموکراسی تەنها وشەیەکی سەر زار بێت، یان دەتوانین کوردستانێکیان بدەینێ کە تێیدا دیموکراسی پێکهاتەیەکی ڕۆژانەی ژیان بێت. دەتوانین کوردستانێکیان بدەینێ کە تێیدا مافی مرۆڤ تەنها لە دەستوور نووسرابێت، یان دەتوانین کوردستانێکیان بدەینێ کە تێیدا مافی مرۆڤ لە گەڕەک و کۆڵان، لە قوتابخانە و زانکۆ، لە کارگە و کێڵگەدا بژێت. ئەم بژاردەیە بژاردەی ئێمەیە – ڕەوەندی کوردی لە ناوخۆ و دەرەوە، بە یەکەوە.
شۆڕشی ئازادی دەرگایەکی مێژوویی کردەوە. ئێستا نۆبەتی ئێمەیە کە لەو دەرگایەوە بپەڕینەوە و کوردستانێک بنیاد بنێین کە شایستەی خوێن و قوربانی شەهیدانمان بێت. ئەم ئەرکە نە ئاسان و نە کورتخایەنە، بەڵام ئەرکێکی مێژووییە کە شانازیی ئەوەمان هەیە بەشداری تێدا بین.