سمیرا صلواتی
وقتی از خشونت علیه زنان سخن میگوییم، منظور تنها قتل، خشونت بدنی، روانی و آزارهای فردی نیست؛ بلکه از خشونتی تاریخی و ریشهدار سخن میگوییم که طی هزاران سال در تمام عرصههای جامعه نهادینه شده است. خشونتی که در فلسفه، علم، بهداشت و سلامت، سیاست، اقتصاد، آموزش، نظامیگری و دیگر حوزههای زندگی اجتماعی، ذهنیت مردسالار و جنسیتگرا را بازتولید کرده و به واسطهی آن، اشکال مختلف سلطه و خشونت توجیه و عادیسازی شدهاند.
خشونت از زمانی گسترش یافت که زنان بهتدریج از جامعه، طبیعت و عرصههای تولید و تصمیمگیری اجتماعی جدا شده و در چارچوب مناسبات مردسالارانه به خانه و نقشهای تحمیلشده محدود شدند. این روند، با گسترش اقتدار مردسالارانه، در تمام عرصههای زندگی انعکاس یافت و جامعه را تحت تأثیر سیاستها و مناسبات قدرت موجود، با بحرانهای عمیق و چندلایه مواجه ساخت.
با تعمیق ذهنیت جنسیتگرا و زنستیز که ریشهای تاریخی دارد، گسترش اقتدار، جنگ، خونریزی، فتح سرزمینها، بهبردگی کشاندن انسانها، قتل زنان و کودکان، تخریب طبیعت برای توسعهی جغرافیای تحت سلطه، گسترش شهرها، جادهها و کارخانهها و فقیرسازی جوامع در راستای بهرهبرداری از منابع طبیعی و تأمین منافع اقتصادی و سرمایهای قدرتهای حاکم، همگی در چارچوب مناسبات سلطه قابل بررسی هستند. افزایش تجاوز، خشونت و بحرانهای اجتماعی نیز بخشی از پیامدهای این ساختارهاست که جامعه را به سوی وضعیتی غیرقابل زیست سوق داده است.
عوارض ذهنیت مردسالار و جنسیتگرا تنها زنان را در بر نمیگیرد؛ زیرا برای گسترش قدرت و حاکم ساختن این ذهنیت، سلطه بر تمام جامعه و طبیعت ضروری تلقی میشود. در نتیجه، زنان، کودکان، جامعه و طبیعت همگی قربانیان یک نظام سلطهگر هستند؛ نظامی که با بازتولید روابط نابرابر، خشونت را در ابعاد مختلف زندگی نهادینه میکند.
اگر در سطح جهان، هر ۱۰ دقیقه یک زن یا دختر به دست همسر یا یکی از اعضای خانوادهاش به قتل میرسد، این واقعیت نشاندهندهی عمق بحران خشونت جنسیتی و عادیسازی سلطه در مناسبات خانوادگی و اجتماعی است. بر اساس گزارش سازمان ملل، در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۰ هزار زن و دختر در چنین شرایطی جان خود را از دست دادهاند. این آمار، جدا از قتلهایی است که خارج از محیط خانواده و به دست دیگر افراد صورت گرفتهاند.
افزایش جنگها، درگیریها و نظامیگری نیز در پیوند با تضمین قدرت دولتها، گسترش قلمروهای تحت حاکمیت و کنترل جوامع قرار دارد. هنگامی که قتلعام انسانها و طبیعت بهصورت مستمر و روزانه عادیسازی میشود، بحرانهای اقتصادی، خانوادگی، اجتماعی، امنیتی، بهداشتی و زیستمحیطی نیز گسترش مییابند. پیامدهای این بحرانها پیش از هر چیز بر زنان، کودکان و اقشار آسیبپذیر جامعه تحمیل میشود. جنگ به معنای گسترش خشونت، فقر، آوارگی، ناامنی و فروپاشی بسیاری از ساختارهای حمایتی است؛ شرایطی که زنان و کودکان را بیش از دیگران در معرض آسیب قرار میدهد.
بسیاری از قتلهایی که علیه زنان صورت میگیرد، در بستر بحرانهای خانوادگی، مناسبات مالکیت بر زن، درخواست طلاق، رد پیشنهاد ازدواج، استقلال فردی زنان و آنچه تحت عنوان «ناموس» تعریف میشود، رخ میدهد. در حالی که زنان نه ناموس مردان هستند و نه ملک و دارایی هیچ فردی؛ آنان انسانهایی مستقل، صاحب اراده، حق انتخاب و آزادی هستند.
متأسفانه قتل زنان در بسیاری از جوامع چنان عادیسازی شده است که در مواجهه با خبر قتل یک زن، نخستین پرسشی که در ذهن برخی افراد، بهویژه مردان، شکل میگیرد این است که «حتماً کاری کرده که همسر، پدر یا برادرش او را کشته است.» چنین واکنشی، نهتنها نشاندهندهی عمق ذهنیت زنستیزانه در جامعه است، بلکه بیانگر انتقال مسئولیت از قاتل به قربانی و توجیه خشونت علیه زنان نیز میباشد.
قوانین موجود نیز، بهویژه در ایران که موضوع بحث این مقاله است، یکی از بسترهای اساسی بازتولید نابرابری جنسیتی و خشونت علیه زنان محسوب میشوند. قوانین تبعیضآمیز، محدودیتهای حقوقی و نبود حمایت مؤثر از زنان، در بسیاری از موارد به مردان متجاوز و خشونتگر احساس مصونیت میبخشد و زمینهی ارتکاب انواع خشونت، از کنترل و تهدید گرفته تا قتل، را فراهم میسازد.
آمارهای ثبتشده نیز ابعاد این بحران را آشکار میکنند. بر اساس گزارش سازمان حقوق بشر، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۰۷ زن در ایران به قتل رسیدهاند. از میان این موارد، ۱۳ زن پس از رد پیشنهاد ازدواج و ۱۰ زن پس از درخواست طلاق به قتل رسیدهاند. این آمار، پیوند مستقیم خشونت با کنترل بدن، اراده و حق انتخاب زنان را نشان میدهد.
در سال ۲۰۲۶ نیز این روند ادامه یافته است. تنها در نیمهی نخست سال، دستکم ۴۵ مورد زنکشی در ایران ثبت شده و گزارشهای ماهانهی منتشرشده سازمان حقوق بشر نیز از ادامهی این قتلها در ماههای بعد خبر میدهند. برای نمونه، در اکتبر ۲۰۲۶ دستکم ۲۳ زن در ایران به قتل رسیدهاند که ۱۲ مورد توسط همسر، سه مورد توسط همسر سابق و شش مورد توسط اعضای خانواده ثبت شده است. نبود آمار رسمی و شفاف، عدم حمایت از قربانیان و خانوادههای آنان و ساختارهای حقوقی و اجتماعی تبعیضآمیز، باعث میشود ابعاد واقعی خشونت علیه زنان همچنان پنهان بماند.
همزمان، خشونت را نباید تنها در چارچوب قتل، ضربوجرح و آزارهای بدنی تعریف کرد. تحقیر زنان، بیاحترامی، سرکوب اراده، کنترل رفتار و پوشش، نگاههای تهدیدآمیز، قطع کردن سخنان زنان، بلند کردن صدا برای تحمیل خواستهها، تصاحب بدن و روان زن و محروم کردن او از حق تصمیمگیری دربارهی زندگی خویش، همگی اشکال مختلف خشونت جنسیتی هستند. خشونت گاه در رفتارهای روزمره و ظاهراً عادی بازتولید میشود؛ رفتارهایی که به دلیل تکرار و عادیسازی، کمتر بهعنوان خشونت شناخته میشوند.
امروزه تنها زنان از پیامدهای ذهنیت مردسالار، خشونتآمیز و جنسیتگرا رنج نمیبرند؛ طبیعت نیز قربانی دیگری است که به شیوههای گوناگون در برابر این مناسبات واکنش نشان میدهد. تخریب محیط زیست، نابودی منابع طبیعی، بحرانهای اقلیمی و برهم خوردن تعادل اکولوژیک، پیامدهای ذهنیتی هستند که طبیعت را همچون زن، ابژهای برای تصاحب، بهرهبرداری و سلطه میبیند. هنگامی که طبیعت دیگر توان تحمل این تخریب را نداشته باشد، پیامدهای آن تمام جامعه و انسانها را در بر خواهد گرفت.
فریاد و اعتراض زنان نیز در برابر خشونتهای تحمیلشده، روزانه و در اشکال گوناگون بروز مییابد. اگر طی هزاران سال خشونت نهادینهشده بر زنان و طبیعت تحمیل شده است، زنان نیز در تمام این دوران در برابر سلطه، استثمار و ذهنیت جنسیتگرا مقاومت کردهاند؛ مقاومتی که در اشکال مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و فردی ادامه یافته است.
خواهران میرابال، که تحت نام «پروانهها» شناخته میشوند، و صدها و هزاران زن در طول تاریخ، در برابر ظلم و ستم مردسالارانه ایستادگی کردهاند و هزینههای سنگینی، از شکنجه، زندان، اعدام، سوزاندن و قتل گرفته تا محرومیت و سرکوب، پرداختهاند. تاریخ مبارزات زنان، تاریخ مقاومت در برابر سلطه و تلاش برای دستیابی به آزادی، برابری و حق تعیین سرنوشت است.
بدون شک، اگر پیامدهای این ذهنیت چنان گسترده و جهانی است، سازمانیابی زنان و مبارزات متحد و فراگیر آنان میتواند راهی برای کاهش و در نهایت برچیدن ساختارهای خشونتزا باشد. بر اساس گزارش سازمان ملل، حدود یک زن از هر سه زن در جهان در طول زندگی خود خشونت فیزیکی یا جنسی را تجربه کرده است؛ آماری که نشان میدهد خشونت علیه زنان نه یک مسئلهی فردی یا محدود به یک جامعه، بلکه بحرانی ساختاری و جهانی است.
همچنین گزارشهای جهانی قاچاق انسان نشان میدهند که زنان و دختران سهم قابلتوجهی از قربانیان شناساییشده را تشکیل میدهند و بهرهکشی جنسی همچنان یکی از مهمترین اشکال قاچاق انسان است. این واقعیت، پیوند میان خشونت جنسیتی، مناسبات اقتصادی، فقر، استثمار و ساختارهای مردسالارانه را آشکار میسازد.
این آمارها نشانگر جنگی علنی و عریان علیه زنان است؛ جنگی که تنها با ابزارهای نظامی و فیزیکی پیش نمیرود، بلکه از طریق قوانین تبعیضآمیز، مناسبات اقتصادی، فرهنگ مردسالار، کنترل بدن زنان، سرکوب اراده و بازتولید ذهنیت جنسیتگرا ادامه مییابد.
زن آزاد، خودآگاه و صاحب اراده، همچون پادزهری در برابر سم کشندهی جنسیتگرایی است. چنین زنی برای ذهنیت مردسالار خطرناک است؛ زیرا وجود و ارادهی او بنیان مناسبات سلطه، مالکیت و کنترل را به چالش میکشد.
قتل دهها زن جوان و نوجوان در ایران، در کنار مواردی از خشونتهای بسیار فجیع و گزارشهای مربوط به مثله کردن قربانیان، نشاندهندهی عمق بحران و گسترش خشونت علیه زنان است. عدم واکنش مؤثر و مسئولانهی نهادهای حاکم، نبود سازوکارهای پیشگیری و حمایت و مصونیت عاملان خشونت، نهتنها مانع کاهش این جنایات نمیشود، بلکه به بازتولید و تشدید آن نیز کمک میکند.
تنها راه برونرفت از بحران موجود، عبور از کنشهای فردی و حرکت به سوی خودآگاهی و سازمانیابی جمعی زنان، ایجاد زیستجهانهای عاری از خشونت و دگرگونی ذهنیت و رفتار مردان است؛ زیرا رهایی از نظام مردسالار، مسئلهای مشترک برای تمام جامعه است.
دوری از خشونت و رد آن از سوی مردان، تنها در سطح گفتار کافی نیست؛ بلکه باید در ذهنیت، رفتار و مناسبات روزمرهی آنان نیز متجلی شود. احترام به حقوق برابر، پذیرش استقلال زنان، رعایت حریم شخصی، مشارکت برابر در مسئولیتهای خانوادگی و اجتماعی، سیاسی و مقابله با رفتارهای خشونتآمیز، از جمله اقداماتی است که میتواند به تغییر واقعی مناسبات کمک کند.
جنبش ژن، ژیان، آزادی نمونهی بارزی از مبارزات مشترک زنان و مردان در راستای رهایی از نظام حاکم، اقتدارگرا و مردسالار است. با این حال، این مبارزه نباید تنها به اعتراض علیه ساختار سیاسی محدود بماند؛ بلکه ضرورت دارد در تمام عرصههای اجتماعی، رفتارهای فردی، مناسبات خانوادگی، فرهنگ، آموزش و زندگی روزمره نیز انعکاس یابد.
رهایی زنان، بدون دگرگونی ساختارهای اجتماعی و ذهنیتهای مردسالارانه ممکن نیست؛ همانگونه که ساختن جامعهای آزاد، دموکراتیک و عاری از خشونت، بدون آزادی زنان و مشارکت برابر آنان در تمام عرصههای زندگی امکانپذیر نخواهد بود.