نویسنده: هیمن آلان
مسئلهی کورد در ایران و خاورمیانه از دیرباز بهعنوان یکی از پیچیدهترین و چندلایهترین مسائل سیاسی منطقه مطرح بوده است. این پیچیدگی نهتنها به دلیل ساختارهای متمرکز قدرت در دولتهای منطقه و سیاستهای تاریخی انکار یا حاشیهرانی هویتهای قومی شکل گرفته، بلکه به واسطهی پراکندگی نیروهای سیاسی کورد نیز تشدید شده است. در چنین شرایطی، مسئلهی اتحاد و همگرایی احزاب کوردی به یکی از مهمترین پیششرطهای تأثیرگذاری سیاسی تبدیل شده است. تجربهی تاریخی جنبشهای کوردی نشان میدهد که هرگاه نیروهای سیاسی کورد توانستهاند در قالب ائتلافها و جبهههای مشترک عمل کنند، قدرت چانهزنی و ظرفیت تأثیرگذاری آنان در معادلات سیاسی منطقه افزایش یافته است. از این منظر، شکلگیری ائتلاف احزاب کوردی در شرق کوردستان را میتوان تلاشی برای عبور از وضعیت پراکندگی سیاسی و حرکت به سوی نوعی کنش جمعی سازمانیافته و مؤثر دانست.
یکی از چالشهای بنیادی جنبشهای سیاسی کورد در دهههای گذشته، تعدد احزاب و گاه رقابتهای درونگروهی بوده است. این وضعیت در بسیاری از مقاطع تاریخی موجب شده که ظرفیتهای اجتماعی و سیاسی جامعهی کورد بهصورت پراکنده مصرف شود و امکان شکلگیری یک گفتمان مشترک سیاسی کاهش یابد. در بسیاری از موارد، دولتهای مرکزی نیز از این پراکندگی بهعنوان ابزاری برای مدیریت یا تضعیف جنبشهای کوردی بهره بردهاند. از این رو، اتحاد احزاب کوردی را نمیتوان صرفاً یک انتخاب سیاسی یا تاکتیک مقطعی دانست؛ بلکه باید آن را یک ضرورت استراتژیک برای بازسازی قدرت سیاسی و اجتماعی جامعهی کورد تلقی کرد. چنین اتحادی میتواند زمینهی تدوین برنامههای مشترک سیاسی، هماهنگی در کنشهای سیاسی و ایجاد صدایی واحد در سطح ملی و منطقهای را فراهم آورد.
در تحلیل اهمیت این همگرایی، باید تحولات جدید خاورمیانه را نیز در نظر گرفت. در دههی گذشته، تحولات سوریه، عراق و ترکیه نشان داده است که جنبشهای کوردی در صورت ایجاد ساختارهای سیاسی منسجم و هماهنگ قادرند نقش مهمی در معادلات سیاسی ایفا کنند. تجربهی ادارهی خودگردان در شمال و شرق سوریه و نقش نیروهای کورد در مبارزه با جریانهای افراطی، نمونههایی از ظرفیتهای سیاسی و اجتماعی این جنبشها را آشکار کرده است. این تحولات موجب شده است که مسئلهی سازماندهی سیاسی و همگرایی نیروهای کوردی در بخشهای مختلف کوردستان اهمیت بیشتری پیدا کند. در چنین بستری، تلاش برای ایجاد یک ائتلاف سیاسی میان احزاب کوردی در ایران نیز میتواند به تقویت موقعیت سیاسی کوردها در معادلات داخلی ایران و حتی در سطح منطقهای کمک کند.
در میان نیروهای سیاسی فعال در شرق کوردستان، حزب حیات آزاد کوردستان (پژاک) یکی از جریانهایی است که در سالهای اخیر تلاش کرده است گفتمان اتحاد و همکاری میان احزاب کوردی را تقویت کند. این حزب از زمان شکلگیری خود بر ضرورت ایجاد همگرایی میان نیروهای سیاسی کورد تأکید کرده و اتحاد را یکی از پیششرطهای تحقق حقوق دموکراتیک جامعهی کوردستان دانسته است. رویکرد سیاسی پژاک در این زمینه بر مجموعهای از مفاهیم نظری همچون ملت دموکراتیک، همزیستی مسالمتآمیز، خودسازماندهی اجتماعی و مشارکت برابر استوار است. در این چارچوب، اتحاد احزاب کوردی نه بهعنوان یک ائتلاف صرفاً تاکتیکی، بلکه بهعنوان بخشی از یک پروژهی سیاسی گستردهتر برای بازسازی نظم دموکراتیک در جامعه تعریف میشود.
در همین چارچوب، حضور فعال رهبری پژاک در روندهای همگرایی سیاسی از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. بهویژه مشارکت مستقیم پیمان ویان، رئیس مشترک حزب حیات آزاد کوردستان، در نشستها و فرآیندهای مرتبط با ائتلاف احزاب کوردی را میتوان نشانهای از رویکرد راهبردی این حزب نسبت به پروژهی اتحاد دانست. در ادبیات سیاسی جنبشهای کوردی، حضور مستقیم رهبران احزاب در روندهای گفتوگو و ائتلاف معمولاً بیانگر اهمیت استراتژیک آن فرآیند تلقی میشود. از این رو، مشارکت پیمان ویان را میتوان فراتر از یک حضور نمادین ارزیابی کرد. این حضور در واقع نشاندهندهی ارادهی سیاسی پژاک برای ایفای نقشی فعال در تقویت همگرایی میان نیروهای مختلف کوردی و حرکت به سوی شکلگیری یک چارچوب مشترک سیاسی در شرق کوردستان است.
[3/18/2026 12:50 PM] agr: یکی از ویژگیهای قابل توجه رویکرد پژاک به مسئلهی اتحاد، تلاش برای گسترش مفهوم همگرایی از سطح توافقهای حزبی به سطح سازماندهی اجتماعی است. در بسیاری از موارد، ائتلافهای سیاسی صرفاً در سطح رهبری احزاب شکل میگیرند و به دلیل فقدان پایگاه اجتماعی گسترده، پایداری لازم را ندارند. اما در نگاه پژاک، اتحاد احزاب باید با تقویت شبکههای اجتماعی، مدنی و فرهنگی در جامعه پیوند بخورد.
چنین رویکردی نشان میدهد که این حزب اتحاد را نه صرفاً یک ابزار سیاسی کوتاهمدت، بلکه یک استراتژی بلندمدت برای تقویت ظرفیتهای اجتماعی و سیاسی جامعهی کورد تلقی میکند.
از منظر نظری، یکی از مهمترین پیامدهای اتحاد احزاب کوردی افزایش قدرت نمایندگی سیاسی جامعهی کوردستان است. در شرایطی که نیروهای سیاسی بهصورت پراکنده عمل میکنند، طرح مطالبات مشترک در سطح ملی و بینالمللی با دشواریهای جدی مواجه میشود. در مقابل، شکلگیری یک جبههی سیاسی مشترک میتواند امکان طرح منسجم مطالبات دموکراتیک جامعهی کوردستان را فراهم کند. چنین وضعیتی میتواند در تعامل با سایر نیروهای سیاسی ایران، در مذاکرات احتمالی سیاسی و همچنین در جلب توجه افکار عمومی منطقهای و جهانی تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
در این میان، نقش پژاک در فرآیند ائتلاف احزاب کوردی را میتوان از چند منظر مورد بررسی قرار داد. نخست، این حزب با طرح گفتمان ملت دموکراتیک تلاش کرده است چارچوبی نظری برای همگرایی نیروهای متنوع کوردی ارائه دهد. در این گفتمان، اتحاد نه بر پایهی یکسانسازی ایدئولوژیک، بلکه بر اساس پذیرش تنوع سیاسی و فرهنگی تعریف میشود. چنین رویکردی میتواند زمینهی مشارکت طیف گستردهتری از نیروهای سیاسی کورد را در یک چارچوب ائتلافی فراهم کند.
دوم، پژاک با تأکید بر نقش جامعه و مشارکت مردمی، تلاش کرده است اتحاد احزاب را به فرآیندهای اجتماعی پیوند دهد. تجربههای تاریخی نشان میدهد که ائتلافهای سیاسی در صورتی پایدار خواهند بود که از پشتوانهی اجتماعی برخوردار باشند. بنابراین، پیوند دادن اتحاد احزاب با ساختارهای اجتماعی و مدنی میتواند به تقویت مشروعیت و پایداری این ائتلاف کمک کند.
سوم، پژاک تلاش کرده است مسئلهی اتحاد احزاب کوردی را در پیوند با مسئلهی دموکراسی در ایران تعریف کند. بر اساس این دیدگاه، مسئلهی کورد صرفاً یک مسئلهی قومی یا منطقهای نیست، بلکه بخشی از مسئلهی گستردهتر دموکراسی در ایران به شمار میآید. در نتیجه، اتحاد احزاب کوردی میتواند نهتنها در راستای تحقق حقوق سیاسی و فرهنگی کوردها، بلکه در جهت تقویت روندهای دموکراتیک در سراسر ایران نیز نقش ایفا کند.
با وجود این ظرفیتها، تحقق یک اتحاد پایدار میان احزاب کوردی با چالشهایی نیز مواجه است. تفاوتهای ایدئولوژیک میان احزاب، رقابتهای تاریخی و اختلاف نظر در مورد راهبردهای سیاسی از جمله عواملی هستند که میتوانند روند همگرایی را با دشواری مواجه کنند. افزون بر این، محدودیتهای امنیتی و فضای بستهی سیاسی در ایران نیز فعالیت آزادانهی احزاب کوردی را با محدودیتهایی همراه کرده است. بنابراین، موفقیت یک ائتلاف سیاسی نیازمند مدیریت اختلافات، ایجاد سازوکارهای مؤثر برای گفتوگو و تقویت اعتماد متقابل میان نیروهای سیاسی است.
اتحاد احزاب کوردی در شرق کوردستان یکی از مهمترین عوامل تقویت قدرت سیاسی جامعهی کوردستان در ایران محسوب میشود. چنین اتحادی میتواند به شکلگیری یک گفتمان مشترک، افزایش قدرت نمایندگی سیاسی و ارتقای جایگاه کوردها در معادلات داخلی و منطقهای کمک کند. در این میان، تلاشهای پژاک برای تقویت گفتمان همگرایی و مشارکت فعال رهبری این حزب در روندهای ائتلافی نشان میدهد که این جریان سیاسی در پی ایفای نقشی مؤثر در شکلدهی به یک چارچوب مشترک سیاسی در شرق کوردستان است. اگر این روند بتواند به شکلگیری یک ائتلاف پایدار و فراگیر میان احزاب کوردی منجر شود، میتوان انتظار داشت که جنبش سیاسی کورد در ایران وارد مرحلهای جدید از سازماندهی و تأثیرگذاری در عرصهی سیاسی شود.